Âşık Seyrânî’nin şiirinde dinî motiflere geçmeden önce hayatından kısaca bahsetmek yerinde olur. Kayseri’nin eski ismiyle Everek yeni ismiyle Develi ilçesinde 1800 yılında doğmuş olan Âşık Seyrânî’nin babası Oruza cami imamı Cafer Efendi, annesi Emine Hanım’dır. Dört kardeş olan Seyrânî, ailenin en büyük çocuğudur.

İlk eğitimini babasının yanında tamamlayan Seyrânî, daha sonra Halâsiye Medresesi’ne devam etmiş, ancak tahsilini tamamlamadan medreseden ayrılmıştır. Medreseden hangi sebeple ayrıldığını bilemiyoruz, ancak onun dinî bilgilerinin kaynağını teşkil eden ve şiirlerinde tesiri açıkça görülen bu öğretimin yeri önemlidir.

Buradaki “tahsilini tamamlamadan medreseden ayrılmıştır” sözü eski medrese öğrencilerine verilen “İcazetnâme” yani “fakülte diploması yerine geçen belgeyi almadan medreseden ayrılmıştır”. Yoksa medreseyi başaramamış anlamında değildir. Çünkü şâirle ilgili anlatılan iki haber şâirin dinî konulardaki bilgisi hakkında yeterince bizi bilgilendirmektedir.

Sânihât-ı Seyrânî’nin yazarı Hazım Ulusoy eserinde şöyle anlatıyor: “Bir yaz mevsiminin mehtaplı gecesinde mahalle mescidinin imamı bulunan pederinin kapısı vurulur. “Cemaat dışarıda kaldı, sabah namazının vakti geçiyor” gibi sesler yükselir. Babası yatağından telaşla fırlar. O zaman on beş yaşında bulunan oğlu Mehmet’i mescidi açmaya ve kandilleri yakmaya gönderir. Mehmet kapıyı açtığında kandillerin yandığını görür. Donuk ve ölgün ışıklar saçan kandillerin altında muntazaman saflar bağlayan yeşil kavuklu, ak sakallı, iri gövdeli, kıyâfetleri azametli, nur yüzlü bir cemaat görür. Titrer, korkar, düşer bayılır ve günlerce ortadan kaybolur.

Yavrusunun böyle esrarengiz bir şekilde ortadan kaybolmasından dolayı annesi ağlar, çırpınır. Nihayet bir hafta sonra Mehmetlikten, Seyrânî mahlası şâirliğe geçen oğlunu baygın bir halde aralarında bulur.”

Hazım Ulusoy’un derlediği bu olayı biraz değiştirilmiş şekliyle şu şekilde anlatmaktadır: “Oruza Camii imamı olan Cafer Efendi hastalandığı bir gün oğlu Mehmet’e “bugün camiye git ve namazı kıldır” der. Mehmet sabah oldu sanarak gece yarısı camiye gider. Fakat câmi açıktır ve içeride ışıklat yanmaktadır. Câmide tanımadığı nur yüzlü insanlar vardır. Namaz kılınıp dışarı çıkılınca içeridekiler “gezelim” diyerek onu alıp Elbiz bağlarına götürürler. Orada üzüm yerler. Halbuki mevsim kıştır ve ortalık karla kaplıdır. Oradan Bağdat’a giderek İmâm-ı A’zam’ı ziyâret ederler. Sonra tekrar Elbiz Bağlarına gelip üzüm yiyerek dağılırlar. Mehmet evine döndüğünde gördüklerinin tesiriyle şiirler söylemeye başlar.

Buradaki anlatılan her iki olaydan da Seyrânî’nin erenlere imamlık yapacak kadar bilgiye sahip olduğu ve aşk bâdesini erenlerin elinden içerek, hem Hak ve hem de halk âşığı olduğu sonucuna varabiliriz.

Seyrânî'nin şiirlerinde ailesinden almış olduğu dinî kültür ve görmüş olduğu medrese eğitimi ve öğretimi nedeniyle dinî motiflerin yeri büyüktür .Şiirlerindeki dinî motifler onun her türlü riyadan uzak, bilgili ve samimi bir Müslüman olduğunu göstermektedir. Dinin istismarcılar elinde kötüye kullanılmasından acı duymaktadır .Bu konuda şöyle der:

B.Seyrânî'nin Şiirlerinde Dini Motif1er:

Seyrânî'nin şiirlerindeki dini motifleri şu şekilde sıralayabiliriz:“Allah, peygamber, kitap, kutsal yerler, kutsal kişiler, helâl-haram, içki içmek, ölüm vb.

a. Allah

Âşık Seyrânî şiirlerinde Allah'ın isim ve sıfatlarından bahseder. Bu isim ve sıfatlar şunlardır: Allah, Hüda, Tanrı, Sübhan, Hak, Rahman, Rab, Kerim, Rahim, Gaffuru'-r rahim, Mevla, Settar, Settar’l-Uyub vb. ifadeler içinde ele alır.

Seyrânî Allah’ı islâmi görüşe uygun şekilde düşünür. O, her şeyi yoktan var etmiştir. Dünyada onun yaratığı olmayan bir şey yoktur. Onun her şeye gücü yeter. Bütün inananların velisi. Gönül hastalıklarının tabibi. Bu dünyada bütün insanlara acıyan Ahirette ise müminlere merhamet eden, kıyamet gününde bütün günahları bağışlamaya tek yetkili olan, her nefeste söyleneni bilen, doğrulara daima yardım eden ve insanlara verdiği nimetleri başlarına kakmayan tek yaratıcıdır .

Rabbim sana hâcet değil arzuhâl

Dinim din-i İslâm temiz imânım

b. Allah aşkı:

Seyrânî fani ve bâki aşkı yaşamış bir şairdir. Bâki aşkın kendisine ruhlar yaratılırken bütün kainatı yaratan Allah tarafından verildiğini ve kendisine ''âşık ol'' dediğini Mevla 'nın dergahının misafiri olduğunu, İlahi kadehten içmiş olduğu aşk şarabının sarhoşu olduğunu, gönül sahipleri ile beraber olduklarım bu hallerin kendilerine gurur vermediğini aslının toprak olduğunu insan en kötü, en iyi ve en bilgilisi de olsa yine dünya misafirhanesinde geçici olarak kalacağım ebedi olanın ise Allah aşkı olduğunu aşağıdaki dizelerde ne güzel açıklar .

Ervâhda her kısmet verilir iken

Doğması farz amma ölmesi sünnet

Seyrânî, Hz. Muhammet'in Allah'ın elçisi olduğuna inandığını ve Ahiret gününde inananlara Allah'ın izni ile yardım edeceğini söyleyerek kendisinden yardım dilemektedir. Çünkü Seyrânî Hz. Muhammet'in ''Benim yardımım ümmetimden büyük günah işleyenleredir'' sözünü iyi bilmektedir .Bunu şu şekilde belirtir:

Bilmez misin oldu şefdat-kânı.

Esmeyince emr-i Hakk 'ın yelinden

Koku gelmez şefâatin gülünden

Hulle biçer yeşil bana al bana

b. Hz. Muhammet'e İtaat:

Seyrânî ''kim ki Allah'ın resulüne itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur.'' ''O kendinden bir şey söylemez; ancak o vahiyle konuşur.''Allah'ın resulünde sizin için güzel bir örnek vardır ayetlerinden telmihle peygambere itaati istemektedir .

3. Diğer Peygamberler ile ilgili motifler:

Davut Peygamber, İsrailoğulları'nın bir peygamberi ve hükümdarıdır. (Kur'an-ı Kerim'in on dört yerinde ismi geçmektedir.) Güzel ve gür bir sesi vardır. Sesinin güzelliği ile meşhurdur. O, Zebur'u okurken herkes susup onu dinlermiş hatta o derecelerde etkili olurmuş ki dinleyenlerden kendinden geçip ruhunu teslim edenler bile varmış. Gür ve kalın sese Davudi ses denilmesinin nedeni budur .Kendisinin şair ve mt1sikişinas olduğu hakkında haberler vardır. Mizmar adlı çalgıyı çok güzel çaldığı söylenir. Davut peygamber, aynı zamanda demiri yumuşatma mucizesine sahipmiş. Eliyle demir plakalardan zırh yaparak geçinirmiş. Seyrânî elinde çaldığı sazın tellerini Davut Nebinin haddesinden çekildiğini, saz çalmayanın tel kadrini bilemeyeceğini belirtir ve şöyle der:

b. İdris:

İlk defa rakam ve yazı yazıp, elbise diken bir peygamberdir .Bu nedenle katip ve terzilerin piri sayılır. Ondan önce insanlar hayvan derisi giyerlermiş. Diri iken Allah tarafından göklere çekilmiş ve meleklere öğretmen olmuştur. (Kur'an-ı Kerim'de iki yerde adından bahsedilir.) (Meryem 56-57; Enbiya 56-86) Seyrânî, Allah izin verirse cennette İdris peygamberin kendisine yeşil ve al renkli elbise dikeceğini ümitle bahseder ve şöyle der .

Esmeyince emr-i Hakk 'ın yelinden

Hulle biçer yeşil bana al bana

İbrahim Peygamberin torunu ve İshak Peygamberin oğludur.(Kur'an'da on beş yerde kendisinden bahsedilir.örneğin:Bakara 132-136, Al-i İmran 84-93 Nisa 163) On iki oğlu dünyaya gelmiştir. Oğullarından Yusuf’u kardeşlerinin kuyuya atmalarından sonra onun hasretiyle yıllarca ağlamış ve ağlamaktan gözleri kör olmuştur. Ömrünün sonunda Yusuf’un yanında rahat bir hayat sürmüştür.Âşık Seyrânî'de Yakub Peygamber gibi çevresinden şikayetçi olduğunu kendisini rahat ettirecek bir Yusuf gözlediğini belirtir ve şöyle der:

d. İbrahim Peygamber:

İbrahim Peygamberin hayatı ve kıssaları hakkında Kur'an'da birçok ayet vardır. (Bakara127, Enam74-79, Enbiya58-70, İbrahim37, Nahl -123) Konumuzu ilgilendiren kısım Babil ülkesinin kurucusu sayılan Nemrut tarafından ateşe attırmasıdır. Nemrut İbrahim Peygamber'i mancınığa bağlayarak ateşe attırmıştır. Bu olayda mancınığı kullananın çingene olduğu Seyrânî tarafından söylenmektedir. Seyrânî, peygamberimizin ''ölüm gelmeden önce ölünüz'' sözünden telmihle insanın doğru yolu bulabileceğini her türlü günahı Allah’ın affedeceğini açık1ar ve şöyle der:

a. Kur'an-ı Kerim:

Tanrının insan1ığa göndermiş olduğu bildirileri okumak her inanan insan üzerine gereklidir. İnsan genellikle kötülüklere heveslidir. Bunu bilen Seyrânî toplumdaki dostlukların Kur'an'ı gece gündüz okumakla, öğrendiklerini uygulamakla kişisel ve toplumsal huzurun sağlanacağını şöyle açıklar:

a. Beytullah (Allah'ın evi):

İslam inancında gücü yetenlerin Beytullah'ı ziyaret etmeleri farzdır. Seyrânî, ise esas Beytullahın İnsanın gönlü olduğunu, gönül yıkanların Allah'ı darıltacağım bu nedenle gönül evinin Allah'ın evi olduğunu şöyle belirtir:

b. Kırklar Meclisi:

Kırklar, kırk sayısının Türk kültürüne önemli bir yeri vardır. Özellikle kırklar diye bilinen Hak erenleri tasavvufta sıkça geçer. Dünyayı idâre eden bu kırk erenin başında Kutb yahud Kutbu’l-aktâb bunların “yediler” ve “üçler” gibi üst makamları vardır. Alevi-Bektaşi inanışında ise kırk erenlerinin başından Hz.Ali bulunuyormuş. Bu bağlamda Seyrânî kırklar meclisinde aşk şarâbı içtiğini, bir pirden nefes aldığını ve bunu gerçekten gördüğünü hiçbir yanlış sözünün olmadığını söyler ve şöyle der:

Tanrının isteklerini yerine getirmeyenlerin gideceği bir yer olup orada yakılan ateşin yakıtı taş ve insanların olduğu belirtilen bir yerdir. Seyrânî, bu cehennemden kurtulmanın yolunu A1lah'ın isteklerini gözetmek ve beş vakit namaz kılmakla mümkün olabileceğini şöyle belirtmektedir:

İnananların ve güzel ahlaklıların gireceği her türlü rahatlığın olduğu bir yerdir. Seyrânî buraya ancak Hak için gönlü çarpanların girebileceğini belirterek şöyle der:

Hak içün sineyi üryân olanlar .

cc. Mahşer Yeri -Sırat Köprüsü:

Mahşer Yeri, inananların öldükten sonra tekrar dirilip toplanacakları bu dünyada yaptığı işlerin hesaplarının görüleceği bir yerdir. Sırat köprüsü ise kıldan ince kılıçtan keskin olduğu hikaye edilen bir yerdir . Seyrânî, hesaplaşmaların mahşerde görüleceğini, sırat köprüsünden geçmek için iyi bir insan olmak gerektiğini belirtir ve şöyle der:

5. Kutsal Kişiler ile ilgili motifler:

Çeşitli dinlerde de mevcut olan görüşe göre kıyamet kopmasına yakın ilahî kanunları uygulayacak, insanlara doğruluğu öğretecek ve bir müddet saltanat sürecek kişidir .En kuvvetli inanışa göre Mehdi henüz dördüncü kat gökte bulunan Hz. İsa'dır. Şii'lere göre Mehdi on birinci imam Hasan-ı Askeri'nin oğludur. Babasının ölümünde pek küçük iken 940 yılında ölmüş gibi gizlenmiştir. Kıyamete yakın tekrar hayata dönecektir. Seyrânî, bu zamanında Mehdi'nin geleceği zaman olduğunu belirtir. Bu zamanda inancının tam olmasını ister ve şöyle der;

Müftü, Müslümanların dini konularında fetva veren müderris ise bu günkü profesör derecesinde ilime sahip olan insandır .Seyrânî, toplumun bozulduğunu müftü ve müderrislerin bile doğru söylemediklerinden şikayetçidir .

c. İmam:

İmam camide namaz kıldıran kimsedir. Seyrânî, ezanların okunduğunu fakat camilerin boş olduğundan şikayetle dünyanın sonuna kaldığından şikayetle şöyle der:

Seyrânî, Kur'an-ı Kerimdeki ''ey inananlar anne ve babalarınıza öf demeyiniz.'' ayetinden cennet ''annelerin ayağı altındadır.'' ''Allah'ın rızası babanın rızasıyla beraberdir.'' hadislerinden telmihle şöyle der:

Allah'ın yapın dedikleri helal, yapmayın dedikleri ise haramdır. Seyrânî, bu kavramı sosyal konular üzerinde yoğunlaştırarak insanların birbirlerinin malına, canına, namusuna saygı göstermesini konu edinir ve şöyle der:

7 .İçki İçmek ile ilgili motif:

Seyrânî’de ''içki içmek'' deyimi iki anlamda kullanılır: Birincisi: İlahi aşkın şarabı, İkincisi ise üzüm, hurma, arpa gibi maddelerden yapılan şarabın içilmesidir ki birincisi soyut ikinci somut şaraptır .Somut şarabın içilmesinin yasak olduğunu Seyrânî içki içenlerin cennete giremeyeceğini ve bir damlasının bile haram olduğunu belirterek şöyle der:

Seyrani, ''her nefis ölümü tadıcıdır'' ayetinden telmihle ölüm olayının korkulacak bir şey olmadığım zerre kadar imanı olanın bu olaydan etkilenmeyeceğini belirterek şöyle der:

Çal Seyrânî durma sazın

Kısmet olan kılar bir gün

Sonuç olarak diyebiliriz ki Seyrânî İlahî aşkın şarabım içmiş bir şairdir. İçmiş olduğu şarabın etkisiyle daima Hakk'ı söylemiştir. Haksızlıklar karşısında dini motiflerle benzetmeler yaparak olaylar karşısında dimdik durmuştur. Söylediği doğru sözler onun hayatında olumsuz etkiler gösterse de Seyrânî doğru bildiğinden dönmemiştir .

Atalay, Besim, Bektaşilik ve Edebiyatı, İstanbul 1340.

Bayrı, M. Halit, 19. Yüzyıl Halk Şiiri, İst.1956.

Cumbur, Müjgan, Başakların Sesi, Ank. 1968, Poyraz Reklam

Develioğlu, M. Abdullah, Üçbin Türk ve İslâm Müellifi, İst. 1973.

Gençosman, Kemal Zeki, Türk Destanları, İst. 1980

Gölpınarlı, Abdulbaki, Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi, İst. 1972.

Gözler, H. Fethi, Yunus'tan Günümüze Türk Şiiri, İst. 1981

Günay, Umay, Aşık Tarzı Şiir Geleneği ve Rüya Motifi, Ank.1986

Hâzım, Ahmet, Sânihât- Seyrânî, İst. 1340, Matbaa-i Milli

İnal, İ E. M. Kemal, Son Asır Türk Şairleri, İst. 1940.

Kocatürk, V. Mahir, Saz Şiiri Antolojisi, Ank. 1963

Köksal, Yaşar, Seyrânî, İst. 1960, Ünal matb

Köprülü, M.Fuad, Türk Saz Şiirleri, Ank. 1964

Nayır, Y. Nabi, Başlangıcından Bugüne Türk Şiir Antolojisi, İst. 1972.

Pala, İskender, Ansiklopedik Divân Şiiri Sözlüğü, Ank.1989

Polat, Osman, Âşık Seyrânî, Ank. 1975

Satoğlu, Abdullah, Başlangıcından Günümüze Kadar Kayseri Şairleri, Ank. 1970

Yüksel, Hüseyin Avni, Âşık Seyrânî, Ank.1987 , Kültür Bakanlığı