Orta Asya’da Türk toplulukları arasında İslamiyet’in kabulünün ve yayılmasının X. yüzyılın ikinci yarısına doğru başladığı bilinmektedir.

Türkler arasında İslâmlaşma ve dolayısıyla yeni bir kültür oluşturma süreci, XII. yüzyılda Ahmed Yesevî ile yepyeni bir ivme kazandı. Bu büyük tarihî şahsiyet, İslâm’dan önce Budist, Şamanist, Maniheist mistik kültürleri tanımış ve özümsemiş, Türk topluluklarının İslam’a girişinin yine mistik bir yolla olacağını keşfetmişti. O aynı zamanda, Türkçe’nin hor görüldüğü, Arapça ve Farsça’nın revaçta olduğu bir dönemde hikmetlerini Türkçe yazarak Türkçe’nin kurtarıcısı da oldu. Türkçe’yi seçtiği için kendisini eleştirenlere şu hikmetli sözleriyle cevap veriyordu:

Fars dilini bilir de, sevip söyler Türkçe’yi (D.Hikmet.H.Bice,Ank.,1993,s-.,92 -93) . Ahmed Yesevî, doğrudan Kur’an ve Sahih Sünnet’ten aldığı ilham ile milletimizin binlerce yıllık geleneğini yoğurarak müşterek eğilimlerini aklın, bilimin ve mantığın çizdiği yolda ileriye, doğruya, güzele yöneltti. Milletimizin gönlünde yatan dini, ahlaki, felsefi duygu ve düşünceleri açığa çıkardı. Onların gönüllerine tercüman oldu. Hakikate, oradan da ilahi aşka gidecek olan yolun önünü açtı. İnsanlık idealinin var olması için çalıştı. İnsanları gönül diliyle, birlik diliyle, dostluk diliyle selamladı. İnsanlığı vatan için değil, vatanı insanlık için sevdi. Birliğin ve tamlığın içinde kötülüğü eritti. Bireyde toplumu, insanda insanlığı kucakladı. Sadece şehirde oturanları değil, özellikle kasaba, köy ve bozkırda yaşayan göçebe halka anladıkları dil ve alıştıkları şekillerle yaklaştı. Türkler arasında bir düşünce ve davranış birliğinin doğmasını sağladı. Türk milletinin gönlüne aşk yağmurunun damlalarını sevgi yeliyle damlattı. İnsan gönlünü ilâhî nurun tecelli ettiği yer olarak gördü. Rızayı ilâhinin gönül muhabbetinden geçtiğini söyledi. Dar kalıpların ve düsturların, ideolojilerin, hiziplerin, ayrılık ve gayrılıkların, gösteriş ve şekilciliğin Allah’a giden yol ve hakikate götüren bilimle ters düşeceğini söyledi.

Türk-İslam kültürünün temeli işte böyle başladı ve bu mistik zemin üzerinde gelişti. Esasen toplumların aradan geçen zaman ve değişen kültür ortamına paralel olarak bir değişim içine girmeleri ve bir değişim süreci yaşamaları evrensel sosyolojik bir gerçektir. Dinler de toplumların yaşayış biçimi itibariyle belli bir değişime maruz kalmışlardır. Tüm dinlerde bu değişim süreci belirgin olarak görülmektedir. Nitekim İslâm Dini henüz Peygamber’in vefatını müteakip Araplar içinde bile değişik biçimlerde algılanmış, fetihlerle birlikte farklı toplumlarla tanıştıktan sonra bu toplumların sosyo-ekonomik ve sosyo-kültürel yapılarına uygun yorum ve uygulamalara konu olmuştur.Böylece her toplum islamın yorumunda ve yaşama geçirilişinde kendi kültürel değerlerine göre bir müslümanlık biçimi geliştirmiştir. Zaten, doğada ve toplumda has oluş ve yoğuruluş sürekli bir yenilik içindedir. Kur’an da insanın bu değişimden nasibini almasını istemektedir (Enfal,53). Kur’an’ın bu arzusu, müslümanı, kavrayış alanı ve görüş mesafesi itibariyle tüm insanlığı kapsamına alacak bir şekilde evrensel bir niteliğe büründürmektir.

İşte Ahmed Yesevî, mitolojik unsurlarla örülü, mistik tecrübelerden gelen Türk topluluklarını, halk tabakalarını, yukarıda zikrettiğimiz değer hükümleriyle bütünleştirmiştir. Böylece O, Orta Asya’dan Balkanlar’a kadar tarih içinde Türk halk müslümanlığının oluşmasında çok önemli bir görev ifa etmiştir. Bunun için de Yesevîlik adı aynı zamanda “müslümanlık” sözüyle eşdeğer kabul edilmiştir. XII. yüzyılın ikinci yarısında itibaren Maveraünnehir ve Fergana havalisinde, yani bugünkü Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkistan ve Tacikistan bölgelerinde Yesevîlik İslam’ın kendisi yani Türkçe yorumu olmuştur. Bu yorum: Aşkın, ihlâsın, insan sevgisinin, hoşgörünün, kadın-erkek eşitliğinin, emeğe ve ilme saygının esas olduğu bir İslam anlayışıdır. Bu anlayışı Anadolu’ya Yesevî dervişleri getirmiştir. Fuad Köprülü’nün ifade ettiği üzere, “Anadolu’ya gelen Yesevî ve Haydari dervişleri, Ahmed Yesevî’nin vefatından sonra geçen yarım yüzyıllık bir süre içinde oluşan onunla ilgili bütün yazılı ve sözlü gelenekleri olduğu gibi Anadolu’ya taşıdılar. Burada Ahmed Yesevî’nin menkibelerini anlatan “Menâkıbi Ahmed Yesevî” isimli bir eserin kaleme alındığını kaynaklar yazmaktadır. XV. yüzyılın sonuna kadar varlığı bilinmeyen Makipnâme’nin XV. yüzyılın sonlarında Bektaşilik geleneği içinde kaleme alınan “Velâyetnâme-i Hacı Bektaş” ve “Velâyetnâme-i Sultan” da yer almaktadır. Osmanlıların teşekkülünden önce Anadolu’ya bir çok Yesevî dervişinin geldiği, Hacı Bektaş-ı Veli’nin de bunlardan biri ve hatta Ahmed Yesevî’nin müridlerinden olduğu söylenmektedir. Yesevîlikte de Bektaşilikte de ayinlerde Arapça ve Farsça yerine Türkçe ilahilerin söylenmesi, dua ve niyazların halkın kendi diliyle ifade edilmesi ve kabul görmesi Bektaşiliğin Yesevîliğin içinde olduğunu göstermektedir. (F. Köprülü, İlk Mutasavvıflar, s.112)

Asırlardır sürüp gelen çok güçlü ve feyizli halk edebiyatımız Anadolu’da, daha önce de Orta Asya’da tamamen dinî ve millî bir mahiyet arz ederek başlamıştır. “Divan-ı Lügatit Türk”ten sonra en eski Türk edebiyatı metni olan Ahmet Yesevî’nin “Divan-ı Hikmet”inin içeriği bu söylemde hepimize örnek teşkil edecek mahiyettedir.

Ahmed Yesevî’yi Orta Asya’dan Anadolu’ya taşıyan, Anadolu’yu sevgi ve aşk atmosferinde birleştiren pek çok Yesevî dervişi Anadolu’da evliya kültünü meydana getirmiştir. Ünlü Osmanlı seyahatçısı Evliya Çelebi kendisinin Yesevî soyundan geldiğini iddia etmekle birlikte gezdiği yerlerde rastladığı Yesevî dervişlerine ait makamları eserinde yazmıştır. Bu dervişler arasında Deliorman’daki Demirci Baba, Niyazabad’daki Avşar Baba, Merzifon’daki Pir Dede, Karadeniz kenarında Batova’daki Akyazılı, Bursa’daki Geyikli Baba, Abdal Musa, İstanbul Unkapanı’ndaki Horoz Dede, Bozok sancağı Yozgat’taki Emir Çin Osman, Tokat merkezdeki Gaj Gaj Dede ve Zile ilçesindeki Şeyh Nusret zikredilmektedir.

Halkı nefis mücadelesine hicrete çağıran ve bu uğurda seyahat eden Yesevî dervişlerinin Anadolu’da neşreyledikleri ‘ Divan-ı Hikmet’ ve içeriği, sonuçta burada inkişaf eden halk edebiyatı için ilk örnek olmuştur. Mevlana’nın,Yunus Emre’nin, Hacı Bektaş-ı Veli’nin, Seyrânî’in ve daha pek çok ozan, arif ve velinin dehasını hazırlayan edebi ve tasavvufi gayretin ürünleri bu ilk numunelerdir.Anadolu halk edebiyatı, daha ilk günlerinde bile, Orta Asya Türk edebiyatının bütün vasıflarını haiz idi.Bu vasıfların ortak özelliği ise dini ve öğretici oluşlarıydı. Bu öğretilerin temelini ise tasavvuf teşkil ediyordu.

Anadolu halk şairleri, isimleri etrafında toplanan menkıbelerle, bu mübarek ülkede bir veliden farksız olarak yaşadılar. Ellerindeki kırık sazlarının yükselen ahenginde, kalperindeki aşk, hicran ve ıstırab hisleri terennüm edilirdi. Diyar diyar dolaşan bu erenlerin hayalleri önünde halk vecde gelirdi. Bu kültür ve bu coşku ile Anadolu’nun her noktasında bir şahsiyet, bir ozan ve bir veli meydana geldi.

Kültür tarihimizin çok önemli simalarında olan bu şahsiyetler ve daha pek çokları İslam’ı ve onun yüce kitabı Kur’an’ı mistik açıdan yorumlayıp, insan olmanın onurunu, varlığı Tanrı varlığı için sevmekte buldular. Hakikate, gerçeğe ve ebedi değerlere ulaşmanın ancak akıl ve bilimin öncülüğünde ulaşılacağı düşüncesini Anadolu’ya Ahmed Yesevî erenleri yaydılar. Bunu yaparken de insanları zengin-fakir, ezen-ezilen ve mümin-kafir gibi sınıflara ayırmadılar. Aksine tüm insanlığı ebedi değerlere, mutlu bir dünyaya götüren aydınlık yolda sade bir din, temiz bir iman, sevgi dolu bir gönüle çağırdılar.

İşte bu değerleri Anadolu’da devam ettirenlerin başında Yesevî halkası içinde yer alan Yunus Emre, Mevlana, Hacı Bektaş-ı Veli gibi gönül erleri gelmektedir. Türk milletinin iradesini, ızdırabını aşk ve sevgi içinde mukaddesata götüren mana okulunun öncüleri olan bu halkaya daha binlerce erenleri katabiliriz. Biz bunlara “Anadolu erenleri” diyoruz. Bunlardan biri de Aşık Seyrânî’dir. Seyrânî, Ahmed Yesevî hayranıdır. Onun huzurunda kıyama durmayı en büyük muradı olarak dile getirir.

Mülk-i Horasan’da her yana yalvar (A.Çatak.Bütün Y.Seyrânî, Kayseri, 1992 ,s.442-443.

Seyrânî’nin, Ahmed Yesevî’nin takipçilerinden olduğu, Allah’a teslimiyet, marifet, hak, hakikat, haram, helal, tevbe, takva, ihlas, aşk, muhabbet, riya, rüşvet, nefis, tevazu, cehalet, sufi, vahdet-i vücud, cennet-cehennem, Ehl-i Beyt, tasavvuf ve hoşgörü gibi evrensel konularla ilgili olarak aralarında benzerliklerin olduğunu aşağıdaki örneklerde görmekteyiz. Biz bu çalışmamızda Ahmed Yesevînin ‘Divan-ı Hikmet‘ adlı eseri ile (Haz.Dr.H.Bice,Ank.,l993) , Seyrânî’nin “Sanihat-i Seyrânî (A.Hazim, 1340) adlı eseri kaynak olarak kullandık.

Seyrânî’nin, Ahmet Yesevî’nin takipçilerinden olduğu, Allah’a teslimiyet, marifet, hak, hakikat, haram, helal, tevbe, takva, ihlas, aşk muhabbet, riya, rüşvet, nefis, tevazu, cehalet, sofi, vahdet-i vücut, cennet-cehennem, vahdet-i vücut, cennet-cehennem, ehl-i beyt, tasavvuf ve hoşgörü gibi evrensel konularla ilgili olarak aralarında benzerliklerin olduğunu görmekteyiz. Ahmet Yesevî, ele aldığı konuları derece derece geliştirerek idealize ettiğini gösterir.

Seyrânî’nin şiirlerini incelerken görüyoruz ki, menşe’ itibariyle, konusu muhabbet olan ve bunu terennüm eden Yesevî çizgisini kendi hisleri ve sevgisinde kutsallaştırma ve ilahiliğe büründürme vardır.

Yesevi’nin aşktaki mertebesinin, dert ve elem çekmekteki tahammülünün ve kudretinin harikuladeliği, Seyrânî’nin yaşamına ve şiirlerine de yansıdığını görmekteyiz. Seyrânî, tasavvufun motiflerini, beşeri aşkı bütün enginliği ve coşkunluğuyla tıpkı Yesevî gibi ilahileştirmiştir.

Ey dostlar nefis elinden perişanım

Tırnak bulur isen başın kaşırdın

Seyrânî’yi doğru yoldan şaşırdın

Ey nefsim, cürmümü baştan aşırdın

Tevbekar olmağa yeminli misin?

Rabbim sana hacet değil arzu halim

Tenimde canımda kalmadı mecal

Medet senden yokuş ile düzüme

Hevayı nefsimle etmedim ülfeti

Başa satın aldım gamı mihneti

Açıldığı zaman amel hücceti

Vah ne yazık, geçti ömrüm gaflet ile

Sen bağışla günahlarımı rahmet ile

Kul Hoca Ahmet sana yandı hasret ile

Kendi kendisine kendisi yanıp yakılır imiş

Amel sazın bozuk düzen çalmışam

İsyan deryasına Yarab dalmışam

Aziz gecelerde gafil kalmışam

Nevm-i gaflet düşman imiş gözüme

Cahillere eşsiz sözüm hayfı hikmet

İnsanım deyip belini bağlar hani himmet

Dünya için birbirine eylemez şefkat

Zalimlere esir olup öldüm ben işte

Dervişlerin huyu kötü, geçmez dua

O sebepten sultan kılar bize cefa

Ayet hadis söyledim ben işte

Zalim eğer cefa eylese Allah de

Elini açıp dua ile eyleyip boyun eğ

Hak yardımına yetmez olsa endişe eyle

Hakktan işitip bu sözleri söyledim ben işte

Zalimleri şikayet etme zalim kendin

Dünya malını dolu verdim doymaz gözün

Harisleri “siccin” içine saldım ben işte

Herkes belasını azdı da buldu

İnsanda evvelki sadakat ne oldu

Eski sarayları beğenmez oldu

Yere sığmaz oldu sultan olanlar

Hükm-ü şeriatçe fakir mazlum

Emanetullahtır değil mi malum?

Edenler çekmez mi azab-ı niran?

Etmek farzdır ulu’l emre itaat

Ulu’l emre farzdır etmek adalet

Kalmadı Yarabbi bende el aman(189)

Pan zehrin cahilin nuş itme

RİYA

Dervişim deyip taat kılar halk içinde

Riya kılıp koşup yürür orda burda

Allah için taat kılan derviş nerde

Gerçek derviş dağ ve çölü mekan kılar

Oruç tutup halka riya kılanları

Namaz kılıp tesbih ele alanları

Son deminde imanından cüda kıldım

Görünüşü sûfiye benzer, kıyametten korkmazlar

Günah ve haram hâsılı, günahlardan ürkmezler

Riyâ tesbihi elinde, ağlayıp yaşını dökmezler

Arslan Baba’nın sözlerini işitiniz teberrük

Geçüp karşımda sen gülme,

Görüp meyhorluğum sofu

Belki yeğdir, kendini rüsvayi bednâm eylese

Ehl-i kibrin taati makbul indallah değil

Üç yüz altmış gün oruç tutsa bayram eylese

RÜŞVET

Kadı olan alimler

Para rüşvet yiyenler

Öyle kadı yerini

Sakar ateşinde gördüm

Yanlış fetva verenler

Akı kara eyleyenler

Ol Cehennem’e girmişle

Rüşvet alıp yiyenler

Kendi parmağını dişleyip

Korkup-durup kalmışlar

Mahkeme meclisi icad olduğu

Çeşme-i rüşvetin ahmaklığından

Kaza, bela ile alem dolduğu

Kazların kadıya uçmaklığından

Asıl sermaye-i niyabetleri

Emvali eytamdir(yetim malı) ticaretleri

Daveti rüşvete icabetleri

Sıdkıle gönlünün alçaklığından

Niçin garip oldu Hükmü Şeriat

Kadının, müftünün yediği rüşvet

Vermiyor hafızı Kur’an olanlar

AHİR ZAMAN ŞEYHLERİ

Nafile oruç tutar halklara şeyhlik satar

Beline kuşak bağlar özünü adam sanır

Arasat’da bırakılır ahir zaman şeyhleri

Başına sarık vurur ilmi yok neye yarar

Oku yok yayını çeker ahir zaman şeyhleri

Alayından al eyler muameleni mal eyler

Sahipsiz ömrünü yel eyler ahir zaman şeyhleri

Cennet ile güldürür gah cahimle ağlatır

Dine hiç mahrem değilken ad ider rehberliği

Rehberimdir aşk, rağmen vaizin tefsirine

Derse aşkın neşesinden hiç haberdar olmamış

Zevki sönmüş, aşinayı bezmi gülzar olmamış

Bir zaman aşkın duzağında giriftar olmamış

Lafzı aşkın manasın gadir değil tefsirine

DÜNYAYA BAĞLILIK

Neçe mingkler çerik yığğan hanlar kanı

Bu sözlerning her birisi mana kânı

Vefası yok bî-vefadur dünya tanı

Gafil âdem körüp ibret almaz ermiş

Dünyayı ahirete tercih edenler

Necatı imkansız bahre daldılar

KULA HİZMET HAKKA HİZMET

Aşıkların yanıp uçuşan külü olsam

Hem dem olup yer altına girdim ben işte

Ayağı altına yol gönder beni

Fazilet iline şahlık edenin

Rabbim kapısına kul gönder beni

Korkutma ümmeti söyleme artık

Yürekleri yufka, takatları yok

Rahmandır Tanrı'nın rahmeti pek çok

Azabı dünyada geçti ikap

Yolcu ateş yakmak ile yol yanmaz

Arifin yaptığı hiçbir çul yanmaz

Ben günahdan sürmelenmiş gözlüyem

Sığındım Seyrânî kayyum ferde

Aşk, sevda ile düştüm bu derde

Tuttum günahımdan yüzüme perde

Rabbim divanında kara yüzlüyüm

AŞK

Aşk ve muhabbet dünyanın yaratılmasına sebep olduğu gibi insanı kamil yapan ve Tanrı’ya, aslına ulaştıran da odur. Hakiki sevgiliye ulaşmak için insanın bir çok zorluklara katlanması gerekir. Ahmed Yesevî ve Seyrânî de şiirlerinde hep aşkın, muhabbetin insanı kemale erdireceğini, olgunlaştırıp yücelteceğini söylerler:

Zahid olma, âbid olma, âşık ol

Mihnet çekip aşk yolunda sadık ol

Nefsi tepip dergahına layık ol

Aşksızların hem canı yok, imanı yok

Aşkın bağını gezmeden aşık olunmaz

Hakirlik, ağlamaklık çekmedikçe nefsin ölmez

Bir damlaya razı olmadan o inci olmaz

Razı olup has cevherinden aldım ben işte.

Her sabah vakti ses geldi kulağıma

‘ Zikir söyle’, dedi, zikrini söyleyip yürüdüm ben işte

Aşksızları gördüm ise, yolda kaldı

O sebepten aşk dükkanını kurdum ben işte.

Aşksızlara verme öğüt,

Öğüdünden alır değil,

Aşksız kişi hayvan olur

Hayvan öğüt bilir değil

Hem aşıkım, hem maşukum, kendim derman

Rahmet eyleyim,adım rahman,zatım süphan

Bir nezarda işlerimi sühan eyledim

Aşk-ı Mevla girdi resden içeri

Aşkın kitabından yediler, üçler

Aşıkların kalbi kenzi Rahmandır

Kalbi aşık,evvel sani değildir

Bu sırrı anlayan ehl-i irfandır

Bilmeyen marifek kani değildir.

Arılara gelmiş çiçek devşirmek

Ariflere mahsus çiçeksiz pişirmek

Âşık Seyrânî’yi gözden düşürmek

Merhamet ehlinin şanı değildir.

Aşıkların sohbetine özünü kat

Muhabbetin pazarına özünü sat

Muhabbetin deryasında dalgıç olup,

Marifetin cevherini alasım gelir.

Tarikatın meydanında kanat çırpıp

O Tuba dallarında konasım gelir

O vakitte Allahımın cemalini

Mana gözü ile açıkca göresim gelir

Muhabbetin şarabı

Aşıklara şu meyden

Muradınca versem ben

Olsam şarabı

İçer mi bilmem

Bir aşıkın yolun tutsam

Aşk oduna yanıp tütsem

GÖNÜL ALMANIN KAYNAĞI

Sünnet imiş, kafir de olsa incitme sen,

Hüda bizardır katı yürekli gönül incitenden

Allah şahit, öyle kula hazırdır Siccîn

Garip, fakir, yetimleri kıl sen şadman

Parçalayıp aziz canı eyle kurban

Yiyecek bulsan, canın ile kıl sen ihsan

Haktan işitip bu sözleri dedim işte

Nazarını atma hicaz-ı adne

Bir can taksim olmuş cümle bedene

Çıkmış bina değil mimar elinden

Daralup kendini yıkma Seyrânî

Rızayı bariden çıkma Seyrânî

Gönül Kabe’dir yıkma Seyrânî

Aşığın gönlünde görüp yarayı

Beytullah yas tutmuş giymiş karayı

Kudretin yoksa hacca varmağı

Gönül Beytullahtır ziyaret eyle

Tarikat pazarında sevda eylesem

Mansur gibi “ene’l-Hakkk”ı kavga eylesem

Göğsümdeki küreleri açar mı ki

Nam ve nişan hiç kalmadı....Lâ....Lâ... oldum

Fenafillah makamından geçtim ben işte

Yolcu ateş yakmak ile yol yanmaz

Arifin yaptığı hiçbir çul yanmaz

Ben günahdan sürmelenmiş gözlüyem

Sığındım Seyrânî kayyum ferde

Aşk sevda ile düştüm bu derde

Tuttum günahımdan yüzüme perde

Rabbim divanında kara yüzlüyüm

Sünnet imiş kafir de olsa incitme sen

Huda bizardır katı yürekli gönül incitenden

Allah şahit öyle kula hazırdır Siccin

Bilginlerden duyup bu sözü söyledim işe

Garip, fakir, yetimler kıl sen şadman

Parçalayıp aziz canın eyle kurban

Çıkmış bina değil mimar elinden

Daralıp kendini yıkma Seyrânî

Rızayı Bari’den çıkma Seyrânî

Gönül Kabe’dir yıkma Seyrânî

Aşıkın gönlünde görüp yarayı

Beytullah yas tutmuş giymiş karayı

Kudretin yoksa Hacca varmağa

Gönül Beytullah’tır ziyaret eyle

Ümmet olsan işitip selam verin dostlar

Ümmet olsan işitip selam verin dostlar

Hak Muhammed’de, Muhammed nur-i imandadır

Nur-i imanın fitili şem’i irfanındadır

Aynı aşka sümme vechullah sırri aşikar

Çehre-i zat-i ilahi sanma hicranımdadır

Arzı didar kemali indimde noksanımdadır

VAHDETİ VÜCUT

Tarikat pazarında sevda eylesem

Göğsümdeki küreleri açar mı ki

Nam ve nişan hiç kalmadı la la oldum

Fenafillah makamına geçtim ben işte

Kudret-i Hallak’a ibretle baktım

Gördüm her bir mahluk bir şan içinde

Uyanıp çırağım çakmağım yaktım

Bildim hakikati kalktım uykudan

Hu İsm-i Zatından, zat İsm-i Hu’dan

Sorsunlar Seyrânî içtiğin sudan

Ben Seyrânî Hakk’ın zatından içtim

Miraciyem ben de Musa-yı aşkın

Sönük yıldızıyım semayı aşkın

Nur-i zatınla pür nur eyle beni

Seyrânî kuluna halkı güldürme

Setreyle isyanın nasa bildirme

Cihanı sen ism-i mevtle öldürme

HAKİKAT-MARİFET

Tarikatın bahçesinde dolaşmadan

Hakikatın deryasından cevher almadan

Marifet adabını bilse olmaz

Ayağı altına yol gönder beni

Fazilet ilinde şahlık edenin

Rabbın kapısına kul gönder beni

Milletimizin tarihinde büyük yeri ve büyük hizmeti olan Ahmet Yesevî asırlar öncesinde Anadolu’ya gönderdiği erenleri ile gelen değerler derece derece tekamül derek, Anadolu’da ulvi bir aşka doğru yönelmiş, sonuçta beşerî sevginin üstüne çıkmıştır.

Yesevî, inanç ve felsefesini bilgi, doğruluk, tevazu, samimiyet, dürüstlük, mehabbet, verimlilik, kadın erkek eşitliği, ihlas, emeğe saygı ve hoşgörü esası üzerine bina etmiştir. Ahmet Yesevî’de şekillenen bu temel esaslar Anadolu erenlerine de ışık tutmuştur. Âşıklarda özdeşleşen bu değerler Seyrânî gibi pek çok şairlere de değişmez birer motif olmuştur. Zaten insanı büyük kılan, kemale erdiren, oradan da rızayı ilahîye yönelten bu değerlerle birlikte yaşamaktır.

Seyrânî’de tezahür eden Yesevî felsefesi, onun dünya ve ahiret görüşleri mertebe mertebe yükselerek kaynağı Yesevî olan tasavvufî aşka yönelmiş, oradan da aşkın aşkına vasıl olmuştur.

Yesevî de Seyrânî de zamanının insan manzaralarını, özellikle dinî makamı ve mevkii işgal edenlerin bulundukları çizgiyi tasvir eder, halkın çileli yaşayışını ve halkı sömürenlerin çirkin dünyasını ortaya koyar ve eleştirirler. Aynı şekilde başkalarının hukukuna, inancına saygı göstermeyen bir insanın, bir ulusun inanç özgürlüğüne darbe vurduklarını ifade ederler.

Yesevî ve Seyrânî insanları; fakir, zengin, ezen ve ezilen, mümin ve kafir gibi sınıflara ayırmıyor. Yani insanları inanç ve görüşlerine göre tasnif etmiyor. Aksine insanları aydınlığa, ebedî değerlere, mutlu bir dünyaya götüren aydınlık yolda sade bir din, temiz bir iman, sevgi dolu bir gönül ile çağırıyorlar.

Yesevî ve Seyrânî varlığı, yaratanın kudretinden çıkmış olarak tanımlarlar. Bu nedenle insan olmanın onurunu; “varlığı Tanrı için sevmek, sırf bu aşkın hatırı için sevmeye katlanmak” olarak görürler. Bunun içindir ki insan önce kendisiyle hesaplaşmasını, kendisini aşarak bütün bir dünya için, bütün bir dünyanın geleceği ve mutluluğu için çalışmasını isterler.

Yesevî de Seyrânî de şiirlerinde, hem nefret hem de sevginin bir bedende tutunamayacağını savunurlar. İslam’daki kişisel dindarlığın en derin sırrının aşk ve sevgi olduğunu ısrarla ifade ederler.